Birlikten Doğan Ekonomik Güç
Modern anlamda kooperatifçiliğin yalnızca bir dayanışma kültürü değil, aynı zamanda üreticiye kazanç sağlayan güçlü bir üretim ve pazarlama sistemi olduğuna dikkat çeken Ulutaş, kooperatiflerin üreticinin emeğini sert piyasa koşullarına karşı koruyan, aracı zincirini kısaltan ve küçük üretim gücünü büyük bir pazarlık gücüne dönüştüren bir ekonomik zırh işlevi gördüğünü kaydetti.
Kooperatifçilik sayesinde çiftçinin yalnız kalmadığını vurgulayan Ulutaş, bu modelin hem fiyat baskısını azalttığını hem de üreticinin toprağını terk etmesini önlediğini belirtti. Kooperatiflerin üretim riskini paylaştığını ve tarımın sürekliliğini sağladığını ifade eden Ulutaş, bu yapının yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda sosyal bir güvence sistemi olduğunun altını çizdi.
Avrupa’da Kooperatifler Oyunu Kuruyor
Avrupa’da kooperatiflerin tarım sektöründe pasif yapılar olmadığını, aksine sektörün işleyişini belirleyen temel aktörler olduğunu belirten Ulutaş, Hollanda, Danimarka ve Fransa’da tarımsal pazarlamada kooperatif payının yüzde 60 ile 95 arasında değiştiğini, Avrupa Birliği genelinde ise tarımsal pazarlamanın yüzde 50’den fazlasının kooperatifler aracılığıyla gerçekleştiğini aktardı.
Bu sistemde çiftçinin yalnızca hammadde üreten bir işçi olmadığını vurgulayan Ulutaş, üreticinin aynı zamanda ürünün işlendiği fabrikanın, markanın ve lojistik ağının doğrudan ortağı olduğunu ifade etti. Üretimden raflara uzanan tüm sürecin çiftçinin kontrolünde ilerlediğini belirtti.
Hollanda’daki bir süt üreticisinin, sütün peynire dönüşmesinden küresel pazarlarda satılmasına kadar oluşan kazancın her aşamasından pay aldığını aktaran Ulutaş, İtalya ve İspanya’da zeytin ve meyve üreticilerinin de kurdukları entegre tesislerle piyasada güçlü bir konuma ulaştığını söyledi. Bu sayede üreticinin yalnızca ürün satan değil, marka oluşturan ve fiyat belirleyen bir aktöre dönüştüğünü ifade etti.
Finansın Kaynağı da Kooperatifler
Rabobank ve Credit Agricole gibi dünyanın önde gelen bankalarının aslında çiftçilerin kurduğu kooperatiflerden doğduğunu hatırlatan Ulutaş, bu bankaların gerçek sahiplerinin çiftçiler olduğunu belirtti. Çiftçinin kendi bankasına ortak olması sayesinde krediye erişimde zorlanmadığını ve yatırım süreçlerinde başkasına bağımlı kalmadığını dile getirdi.
Bu sistemde finansın üretimin önünde bir engel değil, tam tersine üretimi büyüten bir araç hâline geldiğini ifade etti.
Türkiye’de Kooperatifçilik Neden Güçlenemedi?
Türkiye’de kooperatifçilik tarihinin köklü olmasına rağmen pazar payının yüzde 10–15 seviyelerinde kaldığını belirten Ulutaş, üreticinin hâlâ ürününü “ne verirse” anlayışıyla tüccara veya hal sistemine teslim etmek zorunda kaldığını söyledi.
Bu tablonun arkasında üç temel sorun bulunduğunu vurgulayan Ulutaş, bunları hammadde tuzağı, yönetimsel hantallık ve birlikte büyüyememe sorunu olarak sıraladı. Ürünün işlenip markalaştırılamamasının tarımsal gelirin üretici dışındaki kesimlere aktarılmasına yol açtığını ifade eden Ulutaş, kooperatiflerin profesyonel ve liyakatli kadrolar yerine siyasi etkilerle yönetilmesinin kurumsal gelişimi zayıflattığını dile getirdi.
Ayrıca Avrupa’daki gibi güçlü üst birlikler kurulamadığını, dağınık yapının pazarlık gücünü ve yatırım kapasitesini ciddi şekilde azalttığını belirtti.
Başarı Örnekleri Umut Veriyor
Türkiye’de başarılı kooperatifçilik örneklerinin de bulunduğunu hatırlatan Ulutaş, Torku (Pankobirlik) ve Tire Süt Kooperatifinin bu alanda öne çıktığını söyledi. Torku’nun çiftçinin ürününü işleyerek kendi markasıyla market raflarına indirmesinin, üretimden satışa kadar süreci kontrol eden Avrupa tipi modelin en başarılı yerli örneklerinden biri olduğunu ifade etti.
Tire Süt Kooperatifi’nin ise Birleşmiş Milletler tarafından “Dünyanın En İyi Kırsal Kalkınma Modeli” seçildiğini hatırlatan Ulutaş, bu yapının kırsalda gelir istikrarı sağlayarak genç nüfusun tarımda kalmasına önemli katkı sunduğunu belirtti.
Kooperatifçilik Kırsal Hayatın Sigortası
Genç nüfusun tarımdan uzaklaşmasının temel nedeninin gelir güvencesi eksikliği olduğunu vurgulayan Ulutaş, güçlü kooperatif yapılarının çiftçiliği sürdürülebilir ve cazip bir meslek hâline getirebileceğini söyledi.
Çıkış Yolu: Zihniyet Devrimi
Türkiye’nin gıda güvenliğini sağlaması için kooperatifleri birer sosyal yardım kuruluşu gibi görmekten vazgeçmesi gerektiğini belirten Ulutaş, uzmanlaşma, teknoloji ortaklığı ve liyakat esaslı yönetimin zorunlu olduğuna dikkat çekti.
Kooperatiflerin tek bir üründe dünya markası hâline gelmesi, modern tarım teknolojilerinin ortak kullanım modeliyle sunulması ve profesyonel yöneticiler tarafından şirket mantığıyla yönetilmesi gerektiğini ifade eden Ulutaş, devletin rolünün ise kooperatifleri yöneten değil, kuralları belirleyen ve çerçeve çizen bir yapıda olması gerektiğini vurguladı.
Prof. Dr. Zafer Ulutaş, gıda enflasyonunu düşürmenin ve çiftçiyi toprağında tutmanın yolunun teşviklerden çok doğru kurumsal yapılanmadan geçtiğini belirterek, kooperatifçiliğin artık bir tercih değil, milli bir ekonomik zorunluluk olduğunu ifade etti.Ulutaş, çiftçinin kaybetmesi hâlinde yalnızca üretimin değil, sofradaki bereketin, gıda güvenliğinin ve ülkenin geleceğinin de risk altına gireceğine dikkat çekti.
