Fizyoterapist Hatice Karaman Kaya; bel ağrısının nedenlerinden tedavi seçeneklerine, günlük hayatta dikkat edilmesi gereken hareketlerden ameliyat kararına kadar merak edilenleri anlattı.
Belinde ağrı hisseden pek çok kişi, şikâyetinin bel fıtığından kaynaklandığını düşünüyor. Kimi MR sonucunda gördüğü bir ifadeyle endişeleniyor, kimi de omurgasındaki eğriliğin mutlaka tedavi gerektirdiğine inanıyor. Ancak bel ağrısının tek nedeni bel fıtığı değil. Kas ve bağ dokusu sorunları, omurga eklemlerindeki yaşa bağlı değişiklikler, hareket kısıtlılığı ve uzun süre hareketsiz kalmak da bu ağrılara yol açabiliyor.
Fizyoterapist Hatice Karaman Kaya, bel sağlığı konusunda en sık karşılaşılan yanlışlardan birinin her ağrıyı bel fıtığına bağlamak olduğunu söylüyor. Kaya’ya göre değerlendirmede yalnızca MR görüntüsüne bakmak yeterli değil; kişinin ağrısı, kas kuvveti, hareket kapasitesi ve günlük yaşamda yaşadığı güçlükler de dikkate alınmalı.
“Bel ağrısına ek olarak kalçaya ve bacağa yayılan ağrı, uyuşma, karıncalanma ve bazı durumlarda kas kuvvetinde azalma görülebiliyor. Ancak her bel ağrısının altında yapısal bir bozukluk bulunmuyor. Her omurga eğriliği de ağrıya neden olmuyor” diyen Kaya, bel fıtığı ile omurga eğriliğinin birbirinden farklı durumlar olduğunun altını çiziyor.
Bel Çukuru Her Zaman Bir Hastalık Değil
Omurganın kendine özgü doğal bir eğriliği bulunuyor. Bel bölgesinin hafifçe öne doğru kavisli olması da bu yapının normal bir parçası. Bu kavisin normal sınırlar içinde olması, omurganın yük dağılımına ve hareketine katkı sağlıyor.
Kaya, bel çukurunun normalden fazla belirginleşmesinin radyolojik değerlendirmede 10 derece veya üzerinde olmasının omurga eğriliği rahatsızlığı olarak tanımlandığını belirtiyor. Ancak omurgada eğrilik görülmesinin tek başına tedavi gerektirmediğini vurgulayan Kaya, değerlendirmede kişinin şikâyetlerinin ve günlük yaşamının dikkate alınması gerektiğini söylüyor:
“Her bel çukuru veya omurga eğriliği hastalık değildir. Kişinin yaşı ve vücut özellikleri doğal eğriliğin derecesini etkileyebilir. Önemli olan eğriliğin ağrı, hareket kısıtlılığı veya günlük yaşam aktivitelerinde zorlanma oluşturup oluşturmadığıdır. Bir kişinin belinde eğrilik görülmesi, tek başına tedavi gerektirdiği anlamına gelmez.”
Yaş İlerledikçe Omurgada da Değişim Yaşanıyor
Yaşla birlikte omurgada da bazı değişiklikler meydana geliyor. Omurlar arasındaki disklerin su içeriğinin azalması, disk yüksekliğinin düşmesi, eklemlerde kireçlenme ve bağ dokularındaki değişiklikler bunlardan bazıları. İleri yaşlarda omurgadaki yapısal değişikliklerle ilişkili de olabiliyor.
Kaya, bu süreçte yalnızca yaşın etkili olmadığını; kas kuvvetindeki azalma, fazla kilo, hareketsizlik ve kemik yoğunluğunun düşmesinin de omurga sağlığını etkileyebildiğini belirtiyor.
Özellikle karın, sırt, kalça ve gövde kaslarının zayıflaması, omurganın hareket sırasında kontrolünü zorlaştırabiliyor. Fazla kilo omurga ve çevresindeki dokulara binen yükü artırırken, uzun süre oturmak ve yeterince yürümemek de kas kuvveti ile dayanıklılığı olumsuz etkileyebiliyor.
Kemik erimesinin de göz ardı edilmemesi gerektiğini söyleyen Kaya, osteoporozun omurlarda kompresyon kırıklarına yol açabileceğini, bu kırıkların omurga dizilimini ve vücut duruşunu değiştirebileceğini ifade ediyor. Buna karşılık yaşlanmanın kaçınılmaz olarak omurga eğriliğine neden olduğu düşüncesinin doğru olmadığını belirtiyor.
“Genetik özellikler, kemik sağlığı, geçirilmiş hastalıklar ve kişinin yaşam tarzı da bu süreçte etkili oluyor. Bu nedenle orta yaş ve üzerindeki kişilerin kas kuvvetini koruması, düzenli yürümesi ve direnç egzersizleri yapması önemli.”
Ağrı Var Diye Hareketi Bırakmayın
Bel ağrısı yaşayanların yaptığı hatalardan biri de ağrının ciddi bir hasar anlamına geldiğini düşünerek hareket etmekten kaçınmak. Uzun süre yatmak, günlük aktiviteleri bırakmak ve kasları kullanmamak fiziksel kapasitenin daha da azalmasına neden olabiliyor.
Kaya, kişinin dayanabileceği ölçüde günlük aktivitelerine devam etmesi gerektiğini söylüyor. Ancak bu, ağrıya rağmen zorlayıcı egzersizler yapılması anlamına gelmiyor. Hareketin kişinin durumuna ve kapasitesine uygun olmasının altını çiziyor.
Bir diğer yanlışın da internetten bulunan egzersizleri herkese uygunmuş gibi yapılmasına dikkat çeken Kaya, aynı hareketin her kişide aynı sonucu vermediğini hatırlatıyor:
“Bir kişiye iyi gelen hareket başka bir kişide şikâyetleri artırabilir. Bazı kişiler öne doğru eğildiğinde rahatlayabilirken, başka biri arkaya doğru eğildiğinde rahatlama sağlayabilir. Bu nedenle kişinin hareketlere verdiği yanıta bakarak egzersiz programını düzenlemek gerekiyor. Biz kişiye özel egzersizden yanayız.”
Kaya, halk arasında sıkça başvurulan masaj ve “kütletme” uygulamalarına da dikkat çekiyor. Masajın bazı kişilerde kısa süreli rahatlama sağlayabileceğini ancak her ağrının çözümünün masaj olmadığını belirtiyor. Özellikle ileri derecede osteoporozu, kırık şüphesi veya nörolojik bulguları bulunan kişilerde kontrolsüz ve kuvvetli uygulamaların risk oluşturabileceğini söylüyor.
“Güncel yaklaşımda egzersiz, eğitim ve kişinin kendi kendini yönetebilmesi ön planda. Masaj ve manuel tedavi gibi uygulamalar uygun hastalarda egzersizle birlikte destekleyici olarak kullanılabilir.”
Günlük Hayatta Yapılan Küçük Hatalar Beli Etkiliyor
Bel sağlığını korumak için mutlaka spor salonuna gitmek gerekmiyor. Gün içinde yapılan basit hareketler, çalışma biçimi ve oturma alışkanlıkları da önem taşıyor.
Kaya, günlük yaşamda bel sağlığını korumak için dikkat edilmesi gerekenleri şöyle anlattı:
“Ev işi yaparken uzun süre öne eğilerek temizlik yapmamalıyız. Süpürge ve paspasın sap uzunluğunu kendi boyumuza göre ayarlamalıyız. İşleri tek seferde bitirmeye çalışmak yerine belirli aralıklarla yapmalıyız. Ağır yük taşırken yükü iki tarafa dengeli dağıtmalıyız. Tek elimizde taşımak yerine iki elimize eşit şekilde bölmeliyiz. Aynı şekilde yükü tek omzumuza değil, iki omzumuza eşit vermeliyiz.”
Masa başında çalışanlara da önerilerde bulunan Kaya, sözlerini şöyle sürdürdü:
“Uzun süre otururken sandalyenin bel bölgemizi desteklemesine dikkat etmeliyiz. Ayaklarımız havada kalmamalı, yere temas etmeli. Gerekirse ayağımızın altına küçük bir tabure koyabiliriz. Ekranımızı göz hizamıza yakın konumlandırmalıyız. Bilgisayar ekranı ya da dizüstü bilgisayar göz hizamızın altında kalıyorsa altına yükseltici veya kitap koyarak ayarlayabiliriz. Bel sağlığında tek bir mükemmel oturma veya duruş pozisyonu yoktur. En iyi pozisyon, kişinin düzenli olarak değiştirdiği ve uzun süre sabit kalmadığı pozisyondur. Belimizi korumak için sürekli dimdik durmaya gerek yok. Dimdik durmaya çalışmaktansa hareket çeşitliliğini artırmalıyız.”
Uzun süre aynı pozisyonda kalınmaması gerektiğini belirten Kaya, yaklaşık 30-60 dakikada bir pozisyon değiştirilmesini ve mümkünse kısa yürüyüşler yapılmasını öneriyor.
Sabah Tutukluğunun Süresine Dikkat
Sabah uyandığında belinde tutukluk veya ağrı hisseden kişilerin bunu doğrudan yaşlanmaya bağlamaması gerekiyor. Gece boyunca aynı pozisyonda kalmak, kas ve eklemlerin yeterince hareket etmemesi, yatak alışkanlıkları ve mevcut kas-iskelet sistemi sorunları sabah tutukluğuna neden olabiliyor.
Ancak tutukluğun ne kadar sürdüğü ve başka belirtilerin eşlik edip etmediği önem taşıyor. Kaya, kısa süreli olup hareket ettikçe azalan tutukluğun farklı nedenlerle ilişkili olabileceğini belirtiyor. Buna karşılık 30-60 dakikayı aşan, hareketle azalan ancak dinlenmeyle düzelmeyen tutukluğun, özellikle genç yaşta başlaması halinde romatizmalı hastalıklar açısından değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor.
Bel ağrısında bazı belirtilerin ise bekletilmeden değerlendirilmesi gerekiyor. İdrar veya dışkı kontrolünün kaybolması, idrar yapamama, kasık çevresinde uyuşma ya da his kaybı, bacaklarda hızla ilerleyen kas kuvveti kaybı ve her iki bacakta yeni gelişen ciddi nörolojik belirtiler acil değerlendirme gerektiren bulgular arasında.
Kaya ayrıca açıklanamayan kilo kaybı, ateş veya iltihap bulguları, geçirilmiş kanser öyküsü, düşme ya da bel ağrısı bulunan kişilerde aniden gelişen şiddetli ağrı ve gece uykudan uyandıran, dinlenmeyle geçmeyen ağrıların da gecikmeden hekim tarafından değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
“Önemli olan her bel ağrısında ciddi bir hastalık aramak değil, ciddi hastalıkları düşündürebilecek belirtileri doğru tanımak. Bel ağrısı birkaç hafta içinde düzelmiyorsa, tekrarlıyorsa veya günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyorsa hekim değerlendirmesi yapılmalı.”
Her Bel Fıtığında Ameliyat Gerekmiyor
Bel fıtığı veya omurga eğriliği tanısı alan herkesin ameliyat olması gerekmiyor. Kaya, bel ağrısı ve bel fıtığı vakalarının önemli bir bölümünün cerrahi dışı yöntemlerle yönetilebildiğini söylüyor.
Ameliyat kararının yalnızca MR görüntüsüne göre verilmemesi gerektiğini belirten Kaya, kişinin ağrı düzeyi, nörolojik bulguları, kas kuvveti, hareket kapasitesi ve günlük yaşamındaki kısıtlılıkların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ifade ediyor.
Fizik tedavinin kas kuvveti ve dayanıklılığını artırma, omurga ve kalça hareketliliğini geliştirme, gövde kontrolü ve dengeyi iyileştirme gibi alanlarda katkı sağlayabildiğini anlatan Kaya, tedavide kişinin günlük yaşamına yeniden katılabilmesinin de önemli bir hedef olduğunu vurguluyor.
İdrar veya dışkı kontrolünün kaybı, perine bölgesinde hissizlik ve ciddi ya da ilerleyici kas kuvveti kaybı gibi durumların acil cerrahi değerlendirme gerektirebileceğini belirten Kaya, bunun dışında cerrahi dışı tedaviye rağmen devam eden, günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyen ve görüntüleme bulgularıyla örtüşen sinir basısı belirtilerinde cerrahi seçeneklerin değerlendirilebildiğini söylüyor.
Pilates Yaparken De Kişiye Özel Program Gerekiyor
Pilatesin doğru uygulandığında bel ağrısı yaşayan kişiler için yararlı egzersiz yaklaşımlarından biri olabileceğini belirten Kaya, bu yöntemin kontrollü hareket, gövde kontrolü, esneklik ve kas dayanıklılığı üzerine kurulu olduğunu anlatıyor.
Özellikle karın, sırt ve kalça çevresindeki kas gruplarının koordineli çalışmasına katkı sağlayabildiğini söyleyen Kaya, ancak bel fıtığı veya omurga eğriliği bulunan herkese aynı programın uygulanamayacağını vurguluyor.
İleri derecede kemik erimesi bulunan, yeni başlamış ağrısı olan, belirgin sinir basısı veya ciddi omurga deformesi bulunan kişilerin egzersizlerinin özel olarak düzenlenmesi gerektiğini belirten Kaya, Pilatesin tek başına bir tedavi olarak görülmemesi gerektiğini söylüyor. Yürüyüş, kuvvetlendirme, denge ve kişiye uygun egzersizlerle desteklenen programın kapsamlı bir iyileştirme sunduğunu ifade ediyor.
Daha önce spor yapmamış veya ileri yaştaki kişilerin egzersize başlamasına da değinen Kaya, başlangıçta ağır hareketlere yönelmek yerine günlük 10-15 dakikalık yürüyüş, sandalyeden kontrollü oturup kalkma, hafif dirençli kuvvetlendirme, denge çalışmalarıyla başlanabileceğini; kişinin direnci geliştikçe sürenin ve yoğunluğun artırılabileceğini söylüyor.
Gümüşhane’de Kış Aylarında Hareketsizliğe Dikkat
Gümüşhane’nin coğrafi ve iklimsel koşullarına da değinen Kaya, özellikle kış aylarında dışarı çıkmanın zorlaşmasıyla fiziksel aktivitenin azalabildiğini belirtiyor. Bu dönemde ev içerisinde yapılabilecek egzersizlerle hareketliliğin korunmasını öneriyor.
Tarım, bahçe işleri ve hayvancılıkla uğraşan vatandaşların da bel sağlığına dikkat etmesi gerektiğini söyleyen Kaya, yük kaldırırken doğru tekniklerin kullanılmasını, uzun süre öne eğilerek çalışılmamasını ve işlerin aralıklarla yapılmasını tavsiye ediyor.
Bel sağlığını korumak için pahalı malzemelere veya spor salonlarına ihtiyaç olmadığını belirten Kaya, sağlık durumu elverdiği sürece kısa yürüyüşlerle başlanabileceğini, uzun süre hareketsiz kalınmaması, vücut ağırlığının kontrol altında tutulması ve özellikle ileri yaşlarda kemik sağlığının ihmal edilmemesi gerektiğini de hatırlatıyor.
Kaya, bel sağlığıyla ilgili son mesajında hareket etmenin önemine dikkat çekiyor:
“Hareket edin; çünkü hareket etmek omurganızın ve kaslarınızın sağlığını destekler. Ağrınızı ihmal etmeyin ama ağrıdan da korkmayın. Bel sağlığınızı yalnızca ağrı başladığında değil, ağrı yaşamadan önce korumaya çalışın. Sağlıklı bir omurga yalnızca ağrısız bir bel demek değildir. Rahatça yürüyebilmek, merdiven çıkıp inebilmek, torunlarımızla oynayabilmek, kendi ihtiyaçlarımızı bağımsız karşılayabilmek ve aktif bir yaşam sürdürebilmek demektir.”