Sohbette Kâtip Çelebi’nin Mîzânü’l-Hakk fî İhtiyâri’l-Ehakk adlı eseri bağlamında Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyıldaki ilmî, dinî ve toplumsal yapısı ele alındı. Konuşmasına Kâtip Çelebi’nin en belirgin vasfının, Osmanlı’da Doğu ve Batı bilim ve düşüncesini birleştirmeye çalışan ilk büyük âlimlerden biri olduğunu vurgulayarak başlayan Türkfiliz, Çelebi’nin tarih, coğrafya, bibliyografya, felsefe ve din alanlarında çok sayıda eser verdiğini ifade etti.
Kâtip Çelebi’nin Batı kaynaklarını kullanan ilk Osmanlı bilginlerinden biri olduğuna dikkat çeken Türkfiliz, özellikle coğrafya alanında Avrupa haritalarından ve kaynaklarından yararlanmasının dönemine göre son derece ileri bir yaklaşım olduğunu belirtti. Bilimde ve düşüncede taassuba karşı çıkan Çelebi’nin, “Cihannüma” adlı eseriyle coğrafya alanında çığır açtığını dile getirdi.
Türkfiliz konuşmasında, Mîzânü’l-Hakk fî İhtiyâri’l-Ehakk adlı eserin Osmanlı düşünce tarihinde önemli bir eleştiri ve itidal kitabı olduğunu vurguladı. Anlamı “En doğruyu seçmede hak terazisi” olan bu eserde Kâtip Çelebi’nin, kendi döneminde Osmanlı toplumunda tartışma konusu olan dinî, ilmî ve toplumsal meseleleri akıl ve ilim süzgecinden geçirerek değerlendirmeyi amaçladığını ifade etti.
Eserin yazılış amacının, 17. yüzyılda Osmanlı’da yaşanan medrese–tekke çatışmaları ile Kadızadeliler ve Sufiler (Sivasîler) arasındaki sert tartışmaların uzağında, hurafelerden, taassuptan ve aşırılıklardan arınmış bir orta yol anlayışını savunmak olduğunu belirten Türkfiliz, Kâtip Çelebi’nin eserde dönemin tartışmalı 21 meselesini ele aldığını söyledi. Çelebi’nin bu meselelerde uç görüşleri eleştirerek, akla, ilme ve sağlam kaynaklara dayalı değerlendirmeler yaptığını örneklerle aktaran Türkfiliz, konuşmasını katılımcıların sorularını yanıtlayarak tamamladı.
Programın sonunda Gümüşhane Türk Ocakları Başkanı Talat Ülker, Hüseyin Türkfiliz’e katkılarından dolayı teşekkür etti. Ülker, Kâtip Çelebi’nin Türk tarihinin en önemli ilim adamlarından biri olduğunu, özellikle nesir ve yazı geleneğinde öncü bir isim olarak öne çıktığını ifade etti.
Ülker ayrıca, 31 Aralık 1988’de vefat eden ve “Türk-İslam Ülküsü” eserinin yazarı olan Seyit Ahmet Arvasi’nin hayatından kısa bir kesit sunarak programı sonlandırdı.
